ساختمان چشم و عملکرد آن | آشنایی کامل با اجزای چشم انسان

برای محافظت بهتر از بینایی، لازم است شناخت دقیقی از ساختمان چشم و عملکرد هر بخش آن داشته باشیم. چشم انسان ساختاری بسیار پیچیده و هماهنگ دارد و هر بخش آن نقشی حیاتی در فرآیند بینایی ایفا می‌کند. شناخت اجزای چشم فقط یک موضوع آموزشی نیست؛ این آگاهی به ما کمک می‌کند علت بسیاری از مشکلات بینایی، از خستگی چشم، نزدیک‌بینی و آستیگماتیسم گرفته تا بیماری‌های شبکیه و عصب بینایی را بهتر درک کنیم.

در این مقاله، تمام اعضای تشکیل‌دهنده چشم و ساختار آن را به صورت کامل و علمی بررسی می‌کنیم.

ساختمان چشم چیست و چرا شناخت آن اهمیت دارد؟

چشم انسان یک سیستم اپتیکی و عصبی بسیار دقیق است که نور را دریافت می‌کند، آن را روی شبکیه متمرکز می‌سازد و سپس از طریق عصب بینایی، اطلاعات را به مغز می‌فرستد. مغز نیز این سیگنال‌ها را پردازش می‌کند تا تصویر نهایی شکل بگیرد. شناخت ساختمان چشم از چند جهت اهمیت دارد. اول اینکه به درک بهتر عملکرد بینایی کمک می‌کند. دوم اینکه ارتباط میان بخش‌های مختلف چشم و اختلالات بینایی مثل آستیگماتیسم و غیره را روشن‌تر می‌سازد. همچنین وقتی بدانیم هر ساختار چه وظیفه‌ای دارد، بهتر متوجه می‌شویم چرا معاینه منظم چشم، انتخاب عدسی مناسب و توجه به علائم اولیه بیماری‌های چشمی اهمیت زیادی دارد.

ساختمان چشم چگونه تصویر را می‌سازد؟

برای درک بهتر عملکرد ساختمان چشم، بد نیست فرآیند تشکیل تصویر را به‌صورت مرحله به مرحله مرور کنیم.

فرآیند دید در چشم به زبان ساده اول: ورود نور از قرنیه نور از سطح قرنیه عبور می‌کند و نخستین شکست نور در همین بخش اتفاق می‌افتد. دوم: عبور نور از مردمک نور از مردمک وارد چشم می‌شود و میزان آن توسط عنبیه تنظیم می‌گردد. سوم: فوکوس دقیق‌تر توسط عدسی عدسی با تغییر انحنا، نور را دقیق‌تر متمرکز می‌کند. چهارم: تشکیل تصویر روی شبکیه تصویر نهایی روی شبکیه تشکیل می‌شود. پنجم: تبدیل نور به پیام عصبی گیرنده‌های نوری شبکیه، نور را به پیام عصبی تبدیل می‌کنند. ششم: انتقال پیام از عصب بینایی پیام عصبی از طریق عصب بینایی به مغز ارسال می‌شود. هفتم: پردازش تصویر در مغز مغز تصویر نهایی را پردازش و ادراک می‌کند. هر اختلال در این مسیر می‌تواند باعث تاری دید، دوبینی یا کاهش کیفیت بینایی شود.

جدول خلاصه اجزای چشم و وظیفه هر بخش

اجزای ساختمان چشم چگونه دسته‌بندی می‌شوند؟

برای درک بهتر ساختار چشم، می‌توان اجزای آن را بر اساس موقعیت و عملکرد به سه بخش کلی تقسیم کرد: بخش‌های قدامی، بخش‌های میانی و بخش‌های خلفی. این دسته‌بندی کمک می‌کند نقش هر ساختار را نه به‌صورت جداگانه، بلکه در ارتباط با کل سیستم بینایی بهتر بفهمیم.

بخش‌های قدامی چشم

قرنیه (Cornea)

قرنیه بخش جلویی و خارجی چشم است که دارای انحنا می‌باشد. این انحنا باعث شده است توان انکساری قرنیه حدود +40.00 دیوپتر باشد و بیشترین سهم را در شکست نور داشته باشد.

قرنیه با وجود ضخامت کم، از پنج لایه تشکیل شده است که از خارج به داخل عبارت‌اند از:

• اپی‌تلیوم

• غشاء بومن

• استروما

• غشاء دسمه

• اندوتلیوم

شفافیت قرنیه یکی از مهم‌ترین شاخص‌های سلامت این بخش از ساختمان چشم است. اگر قرنیه شفافیت خود را از دست بدهد، نشان دهنده وجود اختلال یا بیماری در آن ناحیه خواهد بود.

قرنیه فاقد عروق خونی است، اما پایانه‌های عصبی فراوانی در آن وجود دارد؛ به همین دلیل بسیار حساس است. البته میزان حساسیت قرنیه در افراد مختلف یکسان نیست.

عنبیه (Iris)

عنبیه بخش رنگی چشم و نوعی دیافراگم عضلانی است که در جلوی عدسی و جسم مژگانی قرار دارد. این ساختار، اتاق قدامی چشم را از اتاق خلفی جدا می‌کند. رنگ عنبیه به میزان رنگدانه ملانین بستگی دارد. این رنگ می‌تواند از آبی روشن تا قهوه‌ای تیره متغیر باشد. مقدار ملانین در زمان تولد، تحت تأثیر ژنتیک و عوامل دیگر در هر فرد متفاوت است.

مردمک (Pupil)

به حفره گردی که در مرکز عنبیه است، مردمک میگویند که نور از طریق آن وارد چشم می‌شود. مردمک میزان نور ورودی به چشم را تنظیم می‌کند.

• در محیط‌های پرنور، مردمک تنگ می‌شود.

• در محیط‌های کم‌نور، مردمک گشاد می‌شود.

این تنظیم خودکار باعث حفظ تعادل نوری و محافظت از شبکیه می‌شود.

مایع زلالیه (Aqueous Humor)

در واقع مایع زلالیه، مایع شفافی است که در فضای بین قرنیه و عنبیه و همچنین در بخش قدامی عدسی قرار دارد. این مایع دو وظیفه اصلی دارد: تنظیم فشار داخل چشم و تغذیه قرنیه و عدسی. افزایش فشار داخل چشم یکی از عوامل مهم ابتلا به گلوکوم یا آب سیاه محسوب می‌شود، بنابراین عملکرد صحیح مایع زلالیه نقش مهمی در سلامت چشم دارد.

ملتحمه (Conjunctiva)

ملتحمه بافتی نازک و نیمه‌شفاف است که سطح خارجی کره چشم و سطح داخلی پلک‌ها را به‌صورت ممتد می‌پوشاند. این بافت دارای عروق خونی و پایانه‌های عصبی است. در صورت ورود جسم خارجی، بروز آلرژی یا عفونت، این لایه دچار التهاب می‌شود و علائمی مانند قرمزی، خارش و سوزش ایجاد می‌کند.

بخش‌های میانی چشم

عدسی چشم (Lens)

قسمت عدسی چشم ساختاری شفاف و دوطرف محدب است که خاصیت انعطاف‌پذیری دارد. عدسی توسط رشته‌هایی به نام زونول‌ها به جسم مژگانی متصل شده و در پشت عنبیه و مردمک قرار گرفته است. در قسمت قدامی عدسی، مایع زلالیه و در قسمت خلفی آن، مایع زجاجیه قرار دارد. عدسی انعطاف‌پذیر است و با تغییر انحنا، توان دیوپتریک چشم نیز تغییر می‌کند. این ویژگی امکان دید واضح در فواصل مختلف را فراهم می‌کند. قدرت انکساری عدسی در حالت عادی حدود 20+ دیوپتر است. هرگونه تغییر رنگ یا کدر شدن عدسی را کاتاراکت یا آب مروارید می‌نامند.

بخش‌های خلفی چشم

صلبیه (Sclera)

صلبیه پرده‌ای ضخیم و محکم است که در زیر ملتحمه و در امتداد قرنیه قرار دارد. این بافت سخت، پنج‌ششم قسمت خلفی کره چشم را تشکیل می‌دهد و در قسمت جلویی به‌صورت سفیدی چشم دیده می‌شود. صلبیه نقش مهمی در حفظ استحکام و شکل کروی چشم دارد.

مشیمیه (Choroid)

مشیمیه پرده‌ای نازک و غنی از عروق خونی است که در زیر صلبیه قرار گرفته و پنج‌ششم قسمت خلفی کره چشم را شامل می‌شود. این لایه وظیفه تغذیه و تأمین اکسیژن شبکیه را بر عهده دارد. در بخش خلفی چشم، مشیمیه توسط عصب بینایی سوراخ می‌شود تا عصب از کره چشم خارج گردد.

زجاجیه (Vitreous)

در واقع زجاجیه ماده‌ای ژله‌ای و شفاف است که حدود 90 درصد آن از آب تشکیل شده است. این ماده بخش بزرگی از فضای داخلی کره چشم را پر می‌کند.

زجاجیه باعث حفظ شکل کروی چشم می‌شود و توانایی جذب ضربات وارده را دارد. با افزایش سن، تغییرات فیزیولوژیک در زجاجیه ایجاد می‌شود که گاهی به‌صورت لکه‌های شناور در میدان دید دیده می‌شود.

شبکیه (Retina)

بخش شبکیه غشایی نازک، نیمه‌شفاف و چندلایه از بافت عصبی است که در زیر مشیمیه قرار دارد. شبکیه مهم‌ترین و پیچیده‌ترین بخش ساختمان چشم محسوب می‌شود. در شبکیه دو نوع گیرنده نوری وجود دارد: سلول‌های استوانه‌ای و سلول‌های مخروطی. سلول‌های مخروطی مسئول دید رنگی، دید در نور زیاد و تشخیص جزئیات دقیق هستند. سلول‌های استوانه‌ای مسئول دید در شب و نور کم می‌باشند. این گیرنده‌ها نور دریافتی را به پیام عصبی تبدیل می‌کنند و از طریق عصب بینایی به کورتکس بینایی مغز ارسال می‌کنند تا تصویر ادراک شود.

نقطه کور (Blind Spot)

نقطه کور ناحیه کوچکی در بخش خلفی کره چشم است که عصب بینایی پس از عبور از صلبیه، مشیمیه و شبکیه از آن خارج می‌شود. از آنجا که این ناحیه فاقد گیرنده‌های نوری مخروطی و استوانه‌ای است، هیچ بینایی در آن وجود ندارد. به همین دلیل آن را نقطه کور می‌نامند.

ماکولا (Macula) و فووآ

مهم‌ترین قسمت شبکیه، لکه زرد یا ماکولا است. در مرکز ماکولا، ناحیه‌ای به نام فووآ قرار دارد که بیشترین تراکم سلول‌های مخروطی در آن وجود دارد. فووآ مسئول دقیق‌ترین و واضح‌ترین بخش بینایی است و بالاترین وضوح دید در این ناحیه ایجاد می‌شود.

عصب بینایی (Optic Nerve)

عصب بینایی شامل حدود 1.1 تا 1.3 میلیون آکسون است که از سلول‌های گانگلیونی شبکیه منشأ می‌گیرند. این عصب از طریق سوراخ خلفی موجود در صلبیه از چشم خارج می‌شود و پس از طی مسیر خود به کورتکس بینایی در مغز می‌رسد. در آنجا اطلاعات دریافتی تحلیل می‌شود و تصویر نهایی شکل می‌گیرد.

بیماری‌های مرتبط با هر بخش از ساختمان چشم

شناخت دقیق ساختار چشم کمک می‌کند ارتباط هر بیماری با بخش درگیر را بهتر درک کنیم:

• قرنیه → خشکی چشم، زخم قرنیه، عفونت قرنیه

• عنبیه → التهاب عنبیه (یووئیت)

• عدسی → آب مروارید (کاتاراکت)

• زجاجیه → کدورت زجاجیه، اجسام شناور

• شبکیه → پارگی شبکیه، جداشدگی شبکیه، دژنراسیون ماکولا

• عصب بینایی → گلوکوم (آب سیاه)

تشخیص زودهنگام این مشکلات نقش مهمی در حفظ سلامت بینایی دارد.

ساختمان چشم چه ارتباطی با انتخاب عینک دارد؟

زمانی که نور دقیقاً روی شبکیه متمرکز نشود، عیوب انکساری ایجاد می‌شود. مهم‌ترین این عیوب شامل نزدیک‌بینی، دوربینی، آستیگماتیسم و پیرچشمی هستند. در این شرایط، عدسی عینک یا لنزهای تماسی با اصلاح مسیر نور کمک می‌کنند تصویر دقیقاً روی شبکیه تشکیل شود. به همین دلیل شناخت ساختمان چشم به ما کمک می‌کند اهمیت انتخاب عدسی مناسب و انجام معاینه دقیق چشم را بهتر درک کنیم.

چرا شناخت ساختمان چشم اهمیت دارد؟

با شناخت دقیق اجزای چشم و عملکرد هر بخش، می‌توانیم مشکلات احتمالی بینایی را سریع‌تر تشخیص دهیم و اهمیت معاینه منظم چشم را بهتر درک کنیم. آگاهی از ساختار چشم به ما کمک می‌کند در صورت بروز علائمی مانند تاری دید، درد چشم یا کاهش دید مرکزی، سریع‌تر اقدام کنیم و از سلامت بینایی خود محافظت کنیم.

تفاوت ساختمان چشم سالم با چشم مبتلا به عیوب انکساری چیست؟

چشم سالم به‌گونه‌ای طراحی شده است که نور ورودی پس از عبور از قرنیه و عدسی، دقیقاً روی شبکیه متمرکز شود. در این حالت، تصویر واضح و بدون اعوجاج شکل می‌گیرد و مغز می‌تواند آن را به‌درستی پردازش کند. اما در عیوب انکساری، این هماهنگی در سیستم اپتیکی چشم به‌هم می‌خورد. یعنی مسیر یا نقطه تمرکز نور تغییر می‌کند و تصویر به‌جای قرار گرفتن روی شبکیه، در جلو یا پشت آن تشکیل می‌شود یا به‌صورت نامنظم پخش می‌شود.

حالت‌های اصلی:

نزدیک بینی (مایوپی) در نزدیک‌بینی، معمولاً طول کره چشم بیشتر از حد طبیعی است یا قدرت انکساری قرنیه و عدسی بیش از حد است. در نتیجه، نور قبل از رسیدن به شبکیه متمرکز می‌شود و دید دور تار خواهد بود.

دوربینی (هایپروپی)

در دوربینی، طول کره چشم کوتاه‌تر از حالت طبیعی است یا قدرت شکست نور کافی نیست. در این حالت، تصویر در پشت شبکیه تشکیل می‌شود و دید نزدیک دچار مشکل می‌شود.

آستیگماتیسم

در آستیگماتیسم، سطح قرنیه یا عدسی انحنای یکنواخت ندارد. به همین دلیل نور در چند نقطه مختلف متمرکز می‌شود و تصویر حالت کشیده یا تار پیدا می‌کند.

پیرچشمی

با افزایش سن، عدسی چشم انعطاف‌پذیری خود را از دست می‌دهد و توانایی فوکوس روی اجسام نزدیک کاهش پیدا می‌کند. این وضعیت به‌عنوان پیرچشمی شناخته می‌شود و معمولاً بعد از ۴۰ سالگی ظاهر می‌شود.

چرا معاینه منظم چشم اهمیت دارد؟

بسیاری از بیماری‌های چشمی در مراحل اولیه بدون علامت هستند. افزایش فشار چشم، تغییرات شبکیه یا کاهش تدریجی انعطاف عدسی ممکن است در ابتدا قابل تشخیص نباشد. معاینه دوره‌ای چشم می‌تواند عیوب انکساری را به‌موقع شناسایی کند، از پیشرفت بیماری‌هایی مانند گلوکوم جلوگیری کند و سلامت شبکیه و ماکولا را بررسی کند. انجام معاینه منظم، یکی از مهم‌ترین اقدامات برای حفظ بینایی در بلندمدت است.